در کتاب‌فروشی: چطور برای کودکم کتاب بخرم؟

متین در یکی از کتابخانه های اهواز
چگونه برای کودکمان قصه بگوییم؟
شهریور ۱۶, ۱۳۹۷

از مجموعه مطالب مربوط به کتاب کودک

بخش نخست

سال‌هاست که اردیبهشت ماه، به بهانه برگزاری نمایشگاه کتاب تهران، ماه کتاب و کتاب‌خوانی شناخته می‌شود. این مناسبت بهانه‌ای شد برای ما، برای شروع طرح سلسه مباحثی در مورد کتاب کودک در سایت مادران رستاک.

به دلیل ویژگی خاص این موضوع، لازم دیدیم که آن را در قالب بحثی کاملا بومی (و نه صرفا ترجمه) و مشخصا در ارتباط با کتاب‌های فارسی و ناشران کودک امروز در ایران و حتی توزیع کنندگان و کتاب‌فروشی‌های موجود در کشور مطرح کنیم. از این رو، بخش عمده‌ای از مجموعه مطالبی که در این بخش خواهید خواند، چکیده‌ای خواهد بود از تجربه ما به عنوان والد، شناختمان از مطالعات انجام شده در حوزه‌های تخصصی گوناگون مرتبط با این موضوع و مثل همیشه تبادل نظراتمان در جمع‌ مادران خرداد ۹۲.

به عنوان نخستین بخش از این مجموعه می‌خواهیم به بحث کتابفروشی بپردازیم.

امروز خیلی از ما آگاهیم که از حول و حوش ده روز پس از تولد، کتاب می‌تواند منبع و ابزار مهمی باشد برای تقویت رشد فرزندانمان. کتاب‌های سیاه و سفید مخصوص نوزادان در تقویت حس بینایی کودکان موثرند و به آنها کمک می‌کنند که با توجه به توانایی‌های نسبتاً محدودی که دارند، درک بهتری از دنیای اطرافشان داشته باشند. در ماه‌های بعد، کتاب (به ویژه کتاب لمسی مناسب این سن) ابزاری می‌شود برای تقویت حس لامسه و درک بیشتر از طریق دستها و چه بسا دهان. خواندن کتاب برای کودک از سن خیلی پایین به فهم او از دنیای اطراف از طریق شنوایی کمک می‌کند. کودک بعد از مدتی با شناخت کتاب محبوبش می‌داند و انتظار می‌کشد که با باز شدن هر صفحه، کلمات یا جملات مشخصی را بشنود. این فرآیند در افزایش تمرکز، تسریع رشد زبانی و ارتباط کلامی و بالاخره درک جامع‌تر او از ابعاد گوناگون دنیایی که در آن زندگی می‌کند، تاثیر بسزایی دارد.

اما حتی با فرض علم به این موضوع، یکی از اساسی‌ترین پرسش‌هایی که برای ما مطرح است، این است که در بین مجموعه گسترده کتاب‌های موجود در بازار چگونه مناسب‌ترین‌ها را انتخاب کنیم؟ اصلاً از کجا کتاب تهیه کنیم؟ چه معیارهایی داشته باشیم و دور کدام کتاب‌ها را خط بکشیم؟ و پرسش هایی از این دست.

یک مثال عینی بزنیم. احتمالا شما هم مثل ما لااقل چندین بار این تجربه را داشته‌اید که دست فرزند خردسالمان را گرفته‌اید‌ و با هم به کتاب‌فروشی محلمان یا محل دیگری رفته‌اید تا برایش کتاب بخرید. اما خیلی وقت‌ها لزوماً نتیجه کار با آن چیزی که ایده‌آلتان بوده، فاصله دارد. یکی از اتفاقاتی که خیلی از ما در این فضا تجربه کرده‌ایم، این است:

به محض ورود به بخش کودک کتاب‌فروشی، در اولین نگاه، با کتاب‌های پرفروش مواجه می‌شویم که جلوی چشممان چیده شده‌اند. معمولا کودک نوپا، خردسال و یا حتی بزرگتر، به محض دیدن این سری کتاب‌ها یا در بخش‌های دیگر، بدون هیچ صبر و تاملی چند کتاب را انتخاب می‌کند و از ما می‌خواهد که آنها را بخریم. چه بسا کودکانی که تحمل راهروهای گاهی تنگ کتاب فروشی‌های محلی یا شلوغی شهر کتاب‌ها و کتاب‌فروشی‌های بزرگ را هم ندارند و بعد از این چند انتخاب، فرصت دیگری نمی‌دهند و اصرار می‌کنند که کار را تمام کنیم و بیرون برویم. نتیجه اینکه در این شرایط، گاهی شب که در خانه کتاب‌های خریده شده را نگاه می‌کنیم، شک داریم که تا چه حد آنها انتخاب‌های مناسبی بوده‌اند.

ما در اینجا و به عنوان نخستین مطلب این بخش، چند پیشنهاد اولیه برگرفته از تجربه‌مان داریم برای چگونگی انتخاب و خرید کتاب که در چند عنوان با شما در میان می‌گذاریم:

۱ـ با یک لیست وارد کتاب‌فروشی شویم و تک‌تک کتاب‌های فهرستمان را قبل از خرید بررسی کنیم

برای انتخاب کتاب‌ مناسب، لزوماً همیشه نمی‌توانیم به حس و دریافت لحظه‌ای کودک یا حتی خودمان (هر چقدر هم که در این زمینه خبره باشیم) اعتماد کنیم. کتاب‌های پرفروش چیده شده در مقابل چشمان ما هم لزوماً بهترین‌ها نیستند. برای انتخاب و گزینش صحیح تر و بهتر کتاب‌ها باید قبل از ورود به کتاب‌فروشی، مرحله اول گزینش را شروع کنیم. برای این کار می‌توانیم همیشه یک دفترچه یادداشت حقیقی یا مجازی به همراه داشته باشیم و مشخصات هر کتابی که می‌بینیم یا به ما معرفی می‌شود و به نظرمان قابل تامل است را یادداشت کنیم. فهرست‌هایی مثل فهرست «لاک‌پشت پرنده» هم گزینه‌های خوبی هستند که هر ساله بخشی از بهترین کتاب‌های گزیده منتقدان و کارشناسان کودک و نوجوان را در اختیار ما می‌گذارند (نمونه این فهرست‌ را می‌توانید اینجا ببینید).

اما تجربه ما به عنوان والدان منتقد و شاید گاهی سخت‌گیر در انتخاب‌، این است که به هیچ فهرست و هیچ بسته پیشنهادی نمی‌شود تمام و کمال اعتماد کرد. بهترین حالت این است که فهرست‌های پیشنهادی را صرفاً به عنوان اولین گام در نظر بگیریم و در گام بعدی، صفحه به صفحه هر کتاب را به صورت جداگانه در همان کتاب فروشی کاملا بررسی کنیم و بخوانیم تا ببینیم آیا با معیارهای ما و نیازهای کودکمان همگام است یا خیر.

۲ـ با کودک بیشتر به کتابخانه برویم تا کتابفروشی

برخلاف تصور خیلی از ما، تقریباً در همه شهرهای ایران حداقل یک یا چند کتابخانه مختص کودک و نوجوان و یا دارای بخش مخصوص این گروه سنی وجود دارد. ما هم اوایل نمی‌دانستیم و باور نمی‌کردیم، اما دوستانمان با پرس‌وجویی‌هایی که کردند، در هر شهری که بودند، کتابخانه‌های مناسبی پیدا کردند. رفتن کودکان به کتابخانه نه تنها مفید که حتی ضروری است. باید بپذیریم که هر چقدر هم برای کودکمان کتاب بخریم، عضویت در کتابخانه می‌تواند امکان انتخاب‌های بیشتری را برایمان فراهم کند. از طرف دیگر، استفاده از کتابخانه‌ها (از سن نوپایی، یعنی دو یا سه سالگی) کودک را با فرهنگ کتابخوانی، امانت‌گرفتن، نظم پذیری و زمان‌بندی به موقع برای خواندن و پس دادن کتاب، انتخاب کتاب با تامل بیشتر و تلاش برای کم کردن مصرف‌گرایی (حتی در حوزه فرهنگی)، و بسیاری موارد دیگر آشنا می‌کند.

هر چه همراهی با کودک در کتابخانه و حتی ساعتی نشستن در فضای آنجا را توصیه می‌کنیم، تجربه‌مان بر این است که برای انتخاب کتاب مناسب برای خرید، بهتر است که بیشتر بدون حضور کودک و با در نظر گرفتن وقت کافی به کتاب‌فروشی‌ها برویم.

۳ـ کتاب‌های متنوع و با محتوای غنی انتخاب کنیم

باز هم شاید برخلاف تصور عموم و گزینه‌های معرفی شده توسط فروشندگان کتاب، باید بگوییم که بهترین کتاب‌ها برای نوپایان، لزوما کتاب‌های شعر و کتاب‌های پر از تصویر با رنگ‌های تند نیستند! خردسالان صرفاً با کتاب‌هایی با مضامین اخلاقی و پند و اندرز رشد نمی‌کنند! کودکان بزرگتر و نوجوانان صرفاً نباید کتاب علمی و آموزشی بخوانند! حتی گاهی گروه‌بندی سنی درج شده روی کتاب‌ها یا در نظر گرفته شده توسط توزیع‌کنندگان کتاب ما را به اشتباه می‌اندازند.

بالاخره اینکه اگر موافقیم که کتاب غذای فکر انسان در هر سنی است، برای انتخاب کتاب‌هایی با محتواهای متنوع و غنی برای فرزندانمان نیاز به تأمل و شاید هم‌فکری زیادی داریم تا بتوانیم هم عطش کتاب‌خوانی را در کودکانمان پدیدار و پایدار کنیم و هم اینکه از طریق کتاب، سطح تفکر و درک او از دنیای اطراف را افزایش دهیم.

با ما همراه باشید تا در مطالب بعدی مرتبط با این بحث، معیارهای انتخاب کتاب مناسب برای کودکان و چگونه خواندن کتاب را با شما در میان بگذاریم.

گفت و گو و تبادل نظر

سارا

دوستان من این مدت که ایران بودم، چندین بارجاهای مختلف دنبال کتاب‌های کودک رفتم که دوست داشتم کمی از تجربیات خوب و بدم را با شما در میان بگذارم و نظرتون رو بدونم.

اولین مورد اینکه متأسفانه من در کتاب‌فروشی‌های محلی اصلاً چیز مناسبی پیدا نکردم. می‌دونم تک‌وتوک کتاب‌فروشی‌های خوبی مخصوص کودکان در تهران هست، ولی متأسفانه من در مدت محدود سفرم نتونستم پیدا کنم. کتاب‌فروشی‌های محلی عادی یا کتاب‌های اصطلاحا بازاری و کم‌ارزش برای بچه‌ها داشتند یا کتاب‌های آموزشی مدارس و پیش‌دبستانی یا لوازم‌تحریر و ماگ و اسباب‌بازی.

به‌ناچار و برخلاف میلم، برای کتاب کودک هم مجبور شدم به‌قول‌معروف به غول‌های عرصه کتاب مراجعه کنم که جالبه حتی اونجا هم لزوماً چیز ایده آلی به دست نیاوردم.

در کتاب‌فروشی‌های بزرگ و معروف محدوده کریمخان تهران، بخش کتاب کودک و نوجوان بسیار ضعیف بود. یه ‌گوشه از کتاب‌فروشی را اختصاص دادند به این حوزه ولی کتاب‌های جلوی پیشخوان که لزوماً چنگی به دل نمی‌زنند و فروشنده مخصوص این بخش هم اصلاً در سطحی که من انتظار داشتم، توان راهنمایی نداشت.

این ماجرا حتی در کتاب‌فروشی‌های بزرگی مثل شهر کتاب‌ها که یک طبقه را به‌کلی به کتاب کودک اختصاص داده‌اند هم کم و بیش صادق بود. تجربه من این بود که باوجود ظاهر پرزرق‌وبرق و شلوغ این طبقه، ازنظر محتوا اصلاً به‌راحتی نمیشه کتاب مناسب برای بچه‌ها پیدا کرد. من هرچقدر به فروشنده توضیح دادم، نتونستم منظورم روبهش بفهمونم که یک کتاب داستان جالب برای بچه مثلاً کلاس دوم می‌خوام که در عین جذابیت محتوا امکان روان‌خوانی برای خود بچه را هم داشته باشه، به زبان خیلی ساده حرکت‌های فتحه و کسره و ضمه داشته باشه که بچه راحت بتونه بخونه.

با اینکه می‌دونم کتاب‌هایی با این مشخصات در بازار کتاب کودک زیاد هست، اما فروشنده‌ها اصلاً منظورم را نمی‌فهمیدند و فقط من را به سمت کتاب‌های کمک‌آموزشی بچه‌های اول دبستان راهنمایی می‌کردند با داستان‌های سه خطی بدون هیچ جذابیتی.

از همین مثال بگیرید تا کل ماجرای رابطه من با فروشنده‌های مخصوص کتاب کودک و مشکل درک متقابل حداقلی برای برقراری اولین ارتباط‌ها.

این وسط موند آخرین تیر: باغ کتاب؛ که حداقل اینجا خیالم راحت باشه که تقریباً بخش زیادی از آنچه در بازار نشر هست، اینجا پیدا میشه. اما در باغ کتاب، باز با همان عدم شناخت فروشنده راهنمای بخش کودک مواجه بودم.

راستی یه مسئله دیگه خبر داشتید که کتاب‌فروشی‌های کانون به‌سلامتی به‌کلی در این مدتی که من تهران بودم، تعطیل بودند و اساساً امکان دسترسی نداشتن؟.

آستیاژ

اهواز هم همینه متأسفانه. مسئولیت بخش کودک کتاب‌فروشی‌ها دست کسانی هست که شاید هیچ تخصصی در این زمینه نداشته باشند و حتی زحمت بالا بردن آگاهی در این بخش رو هم به خودشون نمیدن. منم بیشتر کلافه میشم برای خرید کتاب. یعنی جوریِ که باید بدونی چی می خوای و فقط بری اسم کتاب و ناشر رو بدی که اگر داشت بخری وگرنه هیچ راهنمایی نمی‌کنند، یعنی بلد نیستن متأسفانه.

آره کانون شاید یک سال و نیم باشه بسته‌شده و فقط تو نمایشگاه کتاب میشه فعلاً خرید.

بانو

یه کتاب‌فروشی هست  میدان هروی به اسم کتاب پارک اونجا کتاب‌های خوبی داره و حتی از کتاب‌های کانون هم دارن ولی باز کامل نیست. منم می‌خوام برم نمایشگاه حداقل بتونم از غرفه کانون یک سری کتاب بگیرم برای بچه‌ها.

آستیاژ

یه کتاب‌فروشی هم هست یوسف‌آباد به اسم روباه قرمز. دیدم کتاب‌های خوبی میاره ولی بازنه صد در صد اما خب کارش خوبه.

مشکل کتاب‌فروشی‌ها اینه فضای بخش کودکشون اصلاً مناسب نیست. در خیلی از کتابفروشی‌ها هم که یا باید بایستی سر پا تو یه راهرو تنگ که مدام یکی می خواد بیاد و بره یا بشینی رو دو پا اون قفسه آخر چسبیده به کف زمین که کمردرد بگیری. یعنی اصلا فضا هم این اجازه رو نمیده خیلی جاها که بتونی سر فرصت کتابها رو ببینی و از بینشون انتخاب کنی. بخصوص با بچه‌ای که حالا سلیقه‌ی خودش رو داره و هی میاد کتاب انتخابیش رو نشون میده مامان اینم برداریم. ولی باوجود این، من تا حالا کتاب‌های خوبی تونستم بخرم حداقل از اینکه همین‌طوری کیلویی کتاب نمی‌خرم راضیم و از شما هم ممنونم برای معرفی‌ها در جمع خودمون. یسری انتشارات هم هست که به انتشارات امن کودک معرفی‌شده لیستش رو میذارم اینجا:

کانون پرورش فکری، آفرینگان، علمی و فرهنگی (پرنده ی آبی)، فاطمی (طوطی)، غنچه، شهر تاش، چکه، شکوفه (امیرکبیر)، مبتکران (میچکا)، پرتقال

درنهایت باید گشت بین همین انتشارات و بهترین‌ها رو پیدا کرد چون ممکنه همه خوب نباشن. یه مشکل دیگه‌ای هم که هست اینه که خیلی مترجم‌های خوب کودک رو نمی‌شناسیم. من فقط می‌دونم رضی هیرمندی خیلی کارش درسته تو حوزه‌ی کودک. شما هم اگر کسی رو می‌شناسید معرفی کنید.

سارا

روشی که برای خودم در نظر گرفتم، اینه که کتاب‌هایی که معرفی میشه توسط آدم‌ها یا نهادهایی که برام معتبرند رو روی یک صفحه تلگرام که برای خودم ساختم با عنوان «کتاب کودک» ذخیره می‌کنم. بعد هر وقت می‌تونم خودم سراغ کتاب‌فروشی‌ها برم، ترجیحاً در بهترین حالت همون جا کتاب رو بررسی می‌کنم و تجربه میگه که اصلاً باید بنشینم کتاب رو بخونم وگرنه خیلی وقت‌ها حتی کتاب معرفی‌شده هم چندان باب سلیقه‌ام نیست.

در عمل، نهایتاً من هم به این نتیجه رسیدم که در کتاب‌فروشی‌ها باید صرفاً با لیست وارد شد. و طبیعیه برای این کار با بچه نمیشه خرید کتاب رفت! این خیلی بده ولی متأسفانه چاره‌ای نیست. نمایشگاه کتاب که من وقت نکردم برم ولی گویا اصلاً نباید با بچه رفت!

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *